Δημήτριος Β. ΜπαλτάςΑκούστε το άρθρο:
Το 2025 συμπληρώνονται 80 χρόνια από τον εκούσιο κατά τίς μαρτυρίες, αλλά βίαιο σέ κάθε περίπτωση, θάνατο σέ στρατόπεδο συγκέντρωσης μιας ιδιαίτερης προσωπικότητας, της ποιήτριας, θρησκευτικής φιλοσόφου, ζωγράφου, και από το 1932 μοναχής Μαρίας Ελιζαβέτα Γιούργιεβνα, το γένος Πιλένκο, από τον πρώτο γάμο της Κουζμινά-Καραβάεβα, από τον δεύτερο γάμο της Σκομπτσόβα, αγιοκαταταχθείσης, μαζί μέ τον γιό της Γιούρι Σκομπτσόβ, π. Δημήτριο Κλεπίνιν καί Ηλιά Φονταμίνσκι, το 2004 υπό του Οικουμενικού Πατριαρχείου.
Ομολογουμένως η προσωπική ζωή της Μαρίας Σκομπτσόβα διακρίνεται από μία πολυσύνθετη δράση στον χώρο της λογοτεχνίας και της τέχνης και παράλληλα της πολιτικής και των εκκλησιαστικών πραγμάτων.
Η παρουσία της καταγράφεται αρχικά στην λογοτεχνία, και συγκεκριμένα στην ποίηση. Δημοσίευσε αυτοτελείς ποιητικές συλλογές. Φαίνεται ότι η ποίηση ήταν για την Μαρία Σκομπτσόβα μία σταθερή καταφυγή, όπως η Εκκλησία. Παράλληλα, πάντοτε κατά την προεπαναστατική εποχή, φαίνεται να εκδηλώνει μία φιλοσοφική διάθεση, η οποία αποτυπώνεται εκδοτικά στο βιβλίο της με τίτλο Γιούραλι.
Τα χρόνια του Παρισιού ήταν από τα πλέον δημιουργικά για την Μαρία Σκομπτσόβα. Στις δύο δεκαετίες που ακολούθησαν μετά την επανάσταση του 1917, θα δημοσιεύσει φιλοσοφικά δοκίμια αυτοτελή, για τον μυθιστοριογράφο Φ. Ντοστογιέφσκι, τον θεολόγο Α. Χομιακώφ, και τον φιλόσοφο Βλαδ. Σολοβιώφ, τρείς από τους σπουδαιότερους Ρώσους συγγραφείς του 19ου αι. Παράλληλα, θα δημοσιεύσει και άρθρα πάνω σε διάφορα ζητήματα, κυρίως θεολογικά, κοινωνικά αλλά και πολιτικά, ορισμένα από τα οποία έχουν μεταφραστεί και στα ελληνικά.
Μεταξύ των προσώπων που την βοήθησαν κατά τα χρόνια του Παρισιού, ησαν ο Νικολάι Μπερντιάγιεφ, ο οποίος την θεωρεί ως μία από τα πολύ φιλικά του πρόσωπα της ρωσικής Διασποράς, ο πνευματικός της π. Σέργιος Μπουλγκάκωφ, με την αξιοσημείωτη ανεξαρτησία της σκέψης του τόσο στις οικονομολογικές όσο και στις θεολογικές μελέτες του, και, τέλος, ο μητρ. Ευλόγιος ο οποιος την στήριξε υλικά και πνευματικά.
Αλλά και η ενασχόληση της αγίας Μαρίας των Παρισίων με την κεντητική και την ζωγραφική έδωσε δείγματα εκπληκτικής τέχνης. Εδώ θα αναφέρω το βιβλίο της Ξένια Κριβοσέιν [1], η οποία έχει συγκεντρώσει αυτούς τους μικρούς θησαυρούς.
Είναι ευρύτερα παραδεκτό μεταξύ των προσώπων που την γνώρισαν προσωπικά και των βιογράφων της ότι συνολικά η ζωή της Ελιζ. Σκομπτσόβα/μοναχής Μαρίας ήταν ιδιαίτερη: Εκινείτο μεταξύ των λογοτεχνικών κύκλων, παντρεύτηκε και χώρισε δύο φορές, απέκτησε και έχασε για διαφόρους λόγους τρία παιδιά, διετέλεσε δήμαρχος την εποχή μετά την Επανάσταση τού 1917, ενώ μετεπανασταστικά ασχολήθηκε με το δοκίμιο και ιδιαίτερα το φιλοσοφικό, και, τέλος, έλαβε το μοναχικό σχήμα και έδειξε σημαντική φιλανθρωπική δράση.
Γράφει ακριβώς η ίδια: «Στην [Έσχατη] Κρίση δεν θα ερωτηθώ αν εκπλήρωσα τις ασκητικές μου προσπάθειες με επιτυχία ή πόσες μετάνοιες και κομποσκοίνια έκανα, αλλά θα ερωτηθώ αν τάϊσα τους πεινασμένους, αν έντυσα τους γυμνούς, αν επισκέφθηκα τους άρρωστους και τους φυλακισμένους». Και εν τούτοις, αυτό δεν μπορούσε να γίνει απολύτως κατανοητό στον τυπικό χριστιανισμό.
Αυτή η ιδιαιτερότητα του βίου της, κυρίως μετά το 1932, όταν εκάρη μοναχή, χαρακτηριζόταν από μία αντισυμβατικότητα η οποία προκαλούσε, ίσως να προκαλεί και σήμερα ακόμα, την αντίδραση των συντηρητικών κύκλων της τότε ρωσικής Διασποράς και της ρωσικής Εκκλησίας. Έχει παρατηρηθεί σχετικά ότι «πολλοί ήταν εκείνοι που ενοχλήθηκαν από το γεγονός ότι η Μητέρα Μαρία απέρριπτε τις συμβάσεις τις οποίες εκείνοι απλοϊκά ταύτιζαν με την παράδοση. Δεν ήταν μοναχή; Πώς μπορούσε, λοιπόν, κανείς να εξηγήσει την λειτουργική της ζωή; Την οικειότητά της με τον υπόκοσμο; Την κατάσταση του ράσου της; Το ότι κάπνιζε (και μάλιστα δημοσίως); Τον αυθαίρετο τρόπο με τον οποίο αντιμετώπιζε τις νηστείες; Όχι μόνο αδιαφορούσε εντελώς για τους κανόνες, αλλά δεν κρατούσε ούτε καν τα προσχήματα»[2].
Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία, νομίζω, είναι ἡ μοναδική προσφορά της στον Άνθρωπο, τον αλλοεθνή, τον άνεργο, τον πεινασμένο, τον ψυχιατρικά βασανισμένο. Στο πλαίσιο αυτό, έγραφε η ίδια ότι «θα πρέπει να ψάχνω πού να καταθέσω τα δώρα που ο Θεός μου εμπιστεύτηκε για να τα δώσω». Είναι σαφές ότι η προσφορά της Μητέρας Μαρίας που εκδηλωνόταν ως αγάπη, αλληλεγγύη, προσφορά στους αναγκεμένους αδελφούς, είχε μία ευαγγελική αφετηρία. Γράφει ακριβώς η ίδια: «Στην [Έσχατη] Κρίση δεν θα ερωτηθώ αν εκπλήρωσα τις ασκητικές μου προσπάθειες με επιτυχία ή πόσες μετάνοιες και κομποσκοίνια έκανα, αλλά θα ερωτηθώ αν τάϊσα τους πεινασμένους, αν έντυσα τους γυμνούς, αν επισκέφθηκα τους άρρωστους και τους φυλακισμένους». Και εν τούτοις, αυτό δεν μπορούσε να γίνει απολύτως κατανοητό στον τυπικό χριστιανισμό.
Στο πλαίσιο του ιδιαίτερου βίου της μοναχής Μαρίας, κινήθηκε και ο βίαιος θάνατός της. Αν και ο πόλεμος είχε κριθεί – τα σοβιετικά στρατεύματα απείχαν λίγα χιλιόμετρα από το στρατόπεδο, όπου η ίδια εκρατείτο – φαίνεται ότι οι ναζιστές οδήγησαν στον θάνατο έναν αριθμό κρατουμένων. Μέχρι σήμερα δεν είναι βέβαιο εάν επελέγη από τους Γερμανούς προς εκτέλεση ή εάν επέλεξε η ίδια να αντικαταστήσει την επιλεγείσα προς εκτέλεση Εβραία συγκρατούμενή της.
Ύστερα από την σύντομη αναφορά στην αγία Μαρία Σκομπτσόβα, θα διερωτηθεί κανείς αν η ζωή και το έργο της, κινούμενα πάντοτε στο πνεύμα του Ευαγγελίου, έτυχαν προσέγγισης και πρόσληψης στον ελληνόφωνο θεολογικό και ίσως και πολιτικό χώρο.
Tο ενδιαφέρον για την ζωή και το έργο της παρατηρείται στην χώρα μας κυρίως από την δεκαετία του 1990, όταν μεταφράζεται στα ελληνικά το βιβλίο του Σεργκέι Χαικελ. Μαρία Σκομπτσόβα (μετ. Ν. Τσιρώνη, Αθήνα 1998. Το βιβλίο αυτό επανεκδόθηκε το 2021 με τίτλο «Η αγία Μαρία Σκομπτσόβα των Παρισίων. Μαρία Σκομπτσόβα – Η ζωή της», εκδ. Ακρίτας).
Αργότερα, δημοσιεύθηκε στα ελληνικά και ένα βιβλίο του Τζίμ Φόρεστ, απευθυνόμενο σε παιδιά, με τίτλο Ακίνητη σαν πέτρα. Η Αγία Μαρία Σκομπτσόβα και η διάσωση των φυλακισμένων παιδιών. Μία αληθινή ιστορία (μετ. Π. Χρόνη, Εκδόσεις Ἐν Πλω, Αθήνα 2008).
Στο πλαίσιο του ιδιαίτερου βίου της μοναχής Μαρίας, κινήθηκε και ο βίαιος θάνατός της. Αν και ο πόλεμος είχε κριθεί – τα σοβιετικά στρατεύματα απείχαν λίγα χιλιόμετρα από το στρατόπεδο, όπου η ίδια εκρατείτο – φαίνεται ότι οι ναζιστές οδήγησαν στον θάνατο έναν αριθμό κρατουμένων. Μέχρι σήμερα δεν είναι βέβαιο εάν επελέγη από τους Γερμανούς προς εκτέλεση ή εάν επέλεξε η ίδια να αντικαταστήσει την επιλεγείσα προς εκτέλεση Εβραία συγκρατούμενή της.
Από τα άρθρα της διαθέτουμε σε ελληνική μετάφραση τα περιλαμβανόμενα σε δύο τόμους: Αγία Μαρία Σκομπτσόβα, Η θυσία του αδελφού. Μία πολύτιμη γραπτή μαρτυρία μιας ψυχής στην πορεία της προς την διά Χριστόν σαλότητα (μετ. Μ. Αντωνιάδου, Εκδόσεις Δορκάς, Αθήνα 2007) και Μαρία Σκομπτσόβα, Η ήμερα του Αγίου Πνεύματος (μετ. Σ. Γουνελάς, Εκδόσεις Επιστροφή, Αθήνα 2021). Και στους δύο τόμους ο ἀναγνώστης θα βρει πολύτιμα στοιχεία για την ζωή και την σκέψη της Μ. Σκομπτσόβα στις «Εισαγωγές» που συνοδεύουν τα μεταφρασμένα κείμενα.
Επίσης, έχει μεταφραστεί στα ελληνικά το αυτοτελές δοκίμιό της για τον Ντοστογιέφσκι: Μοναχή Μαρία, Ο Ντοστογιέφσκι και ο σύγχρονος κόσμος (μετ. Δημ. Τριανταφυλλίδης, εκδόσεις s@mizdat, Αθήνα 2020).
Παράλληλα με τις μεταφράσεις στα ελληνικά, η απήχηση της Μαρίας Σκομπτσόβα στην χώρα μας διαπιστώνεται και από το γεγονός ότι έχουν δημοσιευτεί, μέχρι σήμερα, δύο αξιόλογες θεολογικές εργασίες πάνω στην σκεψη της υπό του Ἀ. Αλεξόπουλου: «Η εν Χριστώ αναρχία. Η θεολογία της Αγίας Μαρίας Σκομπτσόβα και ο διάλογός της με τον σύγχρονο κόσμο» (Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 2021) και «Tο ευαγγελικό ήθος και οι παραμορφώσεις του κατά την αγία Μαρία Σκομπτσόβα» (Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 2024).
Διακρίνεται, λοιπόν, από την σχετική καταγραφή, ένα αυξανόμενο ενδιαφέρον και στην Ελλάδα, όπως και κυρίως στην Ρωσία και στην Γαλλία, για την ιδιαίτερη αυτή μορφή της ρωσικής Διασποράς.
[1] Xenia Krivochéine, La beauté salvatrice. Mère Marie Skobtsov, Peintures-dessins-broderies, Les Editions du Cerf, Paris 2012.
[2] π. Σ. Χάκελ, Η αγία Μαρία των Παρισίων. Μαρία Σκομπτσόβα-Η ζωή της, Εκδόσεις Ακρίτας, σ. 129
Χαράλαμπος Λίβυος Παπαδόπουλος
Ανδρέας Αλεξόπουλος
