Χαμένος στη Μετάφραση; Ο Στέλιος Ράμφος και η Φιλοσοφία του Εαυτού

Στέλιος Ράμφος (1939-2026): Ο βαθύς ανατόμος της ελληνικής ψυχής

Με αφορμή την απώλεια του γνωστού στοχαστή και φιλοσόφου Στέλιου Ράμφου, το ιστολόγιό μας φιλοδοξεί να φιλοξενήσει μια σειρά από μελετήματα, τα οποία θα επιχειρήσουν με κριτικό τρόπο να φωτίσουν και να συζητήσουν πτυχές του πολύπλευρου έργου, το οποίο καταπιάνεται με όλα σχεδόν, τα πεδία του θεωρητικού και όχι μόνον στοχασμού (φιλοσοφία, θεολογία, κοινωνιολογία, ψυχανάλυση, πολιτική, κ.ά.) και το οποίο με τον ένα ή τον άλλον τρόπο υπήρξε συχνά “σημείον αντιλεγόμενον” στη δημόσια αρένα των ιδεών. 

Καλή ανάγνωση

Ο Στέλιος Ράμφος υπήρξε στοχαστής μεγάλου βεληνεκούς, ο οποίος, ωστόσο, παρέμεινε παραγνωρισμένος στη Δύση, παρά τη μετάφραση τριών βιβλίων του στα αγγλικά (και ενός στα ιταλικά) στις αρχές του 21^ου αιώνα.[1] Οι λόγοι γι’ αυτό δεν είναι δύσκολο να εξηγηθούν. Ο Ράμφος πέρασε τα πιο σημαντικά χρόνια της πνευματικής του διαμόρφωσης (1965–1975) στο Παρίσι, όπου δίδαξε στο Université de Vincennes (σημερινό Université de Paris VIII) από το 1969 έως το 1974. Υπήρξε άνθρωπος της Αριστεράς και επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό, κατά τη διάρκεια της διαμονής του στο Παρίσι, από τον Ελληνογάλλο φιλόσοφο Κορνήλιο Καστοριάδη (1922–1997). Μετά το 1970 άρχισε να συνδέεται με το ρεύμα της λεγόμενης «Νεο-Ορθοδοξίας», αλλά μόνον ως συνοδοιπόρος.[2] Από το 1996 και μετά (κατόπιν μιας παραμονής αρκετών μηνών στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον των Η.Π.Α.), άρχισε να βλέπει την Ορθοδοξία – ιδίως στην κυρίαρχη Παλαμική εκδοχή της – ως εμπόδιο στην ανάπτυξη μιας ώριμης πνευματικής αυτονομίας μεταξύ των σύγχρονων Ελλήνων.[3] Αυτή η πνευματική πορεία από τον μαρξισμό και τον γαλλικό υπαρξισμό προς μια φιλοσοφική ενασχόληση με τη φύση της ελληνικής ταυτότητας περιόρισε την επιρροή του στον αγγλόφωνο κόσμο. Για εκείνους που είχαν ανατραφεί στην αγγλοσαξωνική παράδοση της αναλυτικής φιλοσοφίας, κάτι τέτοιο ήταν εντελώς ξένο.

Για το πρώτο έργο του Ράμφου που μου ζητήθηκε να μεταφράσω, το βιβλίο «Πελεκάνοι Ερημικοί»,[4] δεν ήταν ιδιαίτερα δύσκολο να βρεθεί εκδότης. Το γεγονός συνέπεσε με ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον, από τη δεκαετία του 1970 και έπειτα, για τη πνευματική διδασκαλία των Πατέρων της Ερήμου. Υπήρξαν, ωστόσο, προβλήματα τόσο όσον αφορά το μέγεθος του βιβλίου όσο και τη φιλοσοφική του προσέγγιση. Κατόπιν αιτήματος του εκδοτικού οίκου «Holy Orthodox Press» της Ελληνορθόδοξης Θεολογικής Σχολής του Τιμίου Σταυρού στο Μπρούκλαϊν της Μασαχουσέτης (Η.Π.Α.), ο οποίος συμφώνησε να εκδώσει το βιβλίο, μείωσα το μέγεθός του κατά το ήμισυ, συγχωνεύοντας αρκετά κεφάλαια και παραλείποντας άλλα εντελώς. Αυτό απογοήτευσε αρκετούς ανθρώπους, με έναν κριτικό να επικεντρώνεται περισσότερο σε ό,τι είχε παραλειφθεί παρά σε ό,τι είχε συμπεριληφθεί.[5] Ο ίδιος κριτικός θεώρησε επίσης τη γλώσσα ασαφή (παρόλο που στόχος μου ήταν η μέγιστη δυνατή σαφήνεια), επισημαίνοντας την «ομολογούμενη επιρροή των Max Scheler, Levinas και Ricoeur στον Ράμφο». Πράγματι, ήταν η ασυνήθιστη προσέγγιση του Ράμφου που εντυπωσίασε περισσότερο τους αναγνώστες. Οι αγγλοαμερικανοί αναγνώστες δεν ήταν εξοικειωμένοι με τη χρήση της φιλοσοφίας, ειδικά της υπαρξιστικής φιλοσοφίας, στην κατά βάση, ιστορική εκ μέρους τους προσέγγιση των πνευματικών κειμένων.[6]

Αυτή η πνευματική πορεία από τον μαρξισμό και τον γαλλικό υπαρξισμό προς μια φιλοσοφική ενασχόληση με τη φύση της ελληνικής ταυτότητας περιόρισε την επιρροή του στον αγγλόφωνο κόσμο. Για εκείνους που είχαν ανατραφεί στην αγγλοσαξωνική παράδοση της αναλυτικής φιλοσοφίας, κάτι τέτοιο ήταν εντελώς ξένο.

Παρ’ όλα αυτά, το βιβλίο είναι γεμάτο από πολύ ενδιαφέρουσες ιδέες. Ο φιλοσοφικός διάλογος του Ράμφου με το «Γεροντικόν» του επιτρέπει να παρουσιάσει μια οπτική για τη μεταμόρφωση του ανθρώπου, την οποία μπόρεσε να αναπτύξει πληρέστερα στα μεταγενέστερα έργα του. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, τον ορισμό του για την προσευχή στο κεφάλαιο με τίτλο «Ησυχία»: «Προσευχή είναι η μεταφορά της πράξεως στην καρδιά, και υπό την έννοια αυτή δεν μπορεί να ενσωματωθή σε άλλες δραστηριότητες».[7]

Ή την παρατήρησή του στο κεφάλαιο με τίτλο «Η τρισήλιος ανθρωπότης», σύμφωνα με την οποία «το σημαντικό δεν είναι η τήρησις ενός κανόνος, αλλά η μεταμόρφωσις της ανθρωπίνης ψυχής. Εάν η σωματική άσκησι οδηγεί σε σκληρότητα, τότε ο αγώνας έχει αποτύχει».[8] Ή στο ίδιο κεφάλαιο (με αναφορά στον Max Scheler και τον Paul Ricoeur, αλλά και αντανακλώντας την ησυχαστική παράδοση): «Στα σκαλισμένα σαν τους βράχους από την αγωνία της αλήθειας και της καθαρότητας πρόσωπα των Γερόντων, σ’ αυτές τις όψεις που σχηματίζουν εσχατολογικά τον καιρό και που αφήνουν να περάση άπλετο μεσ’ από τα ραγίσματα ένα άδυτο φως, βλέπομε να συμβαίνη αδιάκοπα η Ανάστασι ως απόκτησι του ενός αυθεντικού εαυτού και εγκατάλειψι του πλήθους των ρόλων».[9]

Ο ίδιος ο Ράμφος θα μετέφερε την έννοια ενυπόστατον από τις ενέργειες στο πρόσωπο, κάτι που θα καθιστούσε δυνατή την πραγματοποίηση ενός υπερβατικού εαυτού κατ’ εικόνα του Θεού. Ο Παλαμισμός, καταλήγει, έχει εμποδίσει την πραγμάτωση της αληθινής προσωπικότητας στην ορθόδοξη παράδοση.

Το δεύτερο βιβλίο του Ράμφου που μετέφρασα ήταν το «Το Αίνιγμα και η Μοίρα. Ποιητική Τέχνη στον ‘Οιδίποδα Τύραννο’». Έκανα το λάθος να ζητήσω μια συστατική επιστολή από μια γνωστή κλασική φιλόλογο και ειδική στον Σοφοκλή, την καθηγήτρια Patricia Easterling του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ. Θα έπρεπε να ήμουν περισσότερο προσεκτικός. Η καθηγήτρια Easterling αρνήθηκε, επειδή το βιβλίο δεν αποτελεί κατά κύριο λόγο μια λογοτεχνική και φιλολογική ανάλυση του έργου του Σοφοκλή σύμφωνα με τη βρετανική παράδοση. Πρόκειται για μια φιλοσοφική στοχαστική προσέγγιση του μυστηρίου της ταυτότητας, βασισμένη στο έργο, που μας προτρέπει να αναζητήσουμε τη δική μας αλήθεια και ταυτότητα. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Ράμφος δεν ακολουθεί πιστά το κείμενο. Έχει να πει πολλά και συναρπαστικά πράγματα για την αξία της αλήθειας στην ποίηση και τη μεταφορά, για την αλήθεια ως αποκάλυψη, «όλα τα πράγματα υπάρχουν ως το προσωπικό, όχι ως αντικειμενική επιβεβαίωσι»,[10] αλλά και στην αναζήτηση του Οιδίποδα για ταυτότητα. Η τελική του παρατήρηση αφορά στον τρόπο με τον οποίο ο Οιδίπους προσδίδει ανθρώπινη διάσταση στην τραγωδία: «Αναγεννημένος μέσα στο λυτρωτικό δράμα, ο Οιδίπους ακολουθεί την οδό της οικουμενικότητς. Τυφλός —στερημένος την αίσθησι της όρασεως, η οποία είναι απατηλή στην βεβαιότητά της— αναδεικνύεται σε υποκείμενο συνειδήσεως και σε αντικείμενο κατανόησης, συμπόνιας και αγάπης. Η τύφλωσι δεν τον καθιστά αξιολύπητο. Στρέφει την προσοχή του προς τα μέσα, και η νέα εσωτερική ζωή προκρίνει την ευθύνη έναντι των αισθήσεων, καθώς η όρασι μεταμορφώνεται σε πνευματική θέασι». [11]

Μέχρι αυτού του σημείου ο Ράμφος δεν έχει κανένα πρόβλημα με την ησυχαστική παράδοση, την οποία θεωρεί βαθιά εξανθρωπιστική, καθώς στρέφει την προσοχή μας στην εσωτερική ζωή. Στα μέσα της δεκαετίας του 1990, ωστόσο, επέρχεται η βαθιά αλλαγή που ήδη αναφέρθηκε. Αυτό που την προκάλεσε ήταν η ανάγνωση των «Αντιρρητικών» του Παλάμα κατά του Ακινδύνου, η οποία οδήγησε τον Ράμφο σε μια ενδελεχή μελέτη του όρου ενυπόστατον. Στο κείμενο αυτό ο Παλάμας υποστηρίζει ότι οι θείες ενέργειες δεν είναι υποστατικές από μόνες τους, αλλά ενυποστασιάζονται μόνο στα πρόσωπα της Αγίας Τριάδας. Για τον Ράμφο, αυτό καθιστά τις ενέργειες, λόγω της προέλευσής τους πέρα από τα πρόσωπα, ουσιαστικά απρόσωπες, γεγονός που με τη σειρά του δημιουργεί προβλήματα για τους Ορθόδοξους όσον αφορά στη λήψη της χάριτος. Ο ίδιος ο Ράμφος θα μετέφερε την έννοια ενυπόστατον από τις ενέργειες στο πρόσωπο, κάτι που θα καθιστούσε δυνατή την πραγματοποίηση ενός υπερβατικού εαυτού κατ’ εικόνα του Θεού. Ο Παλαμισμός, καταλήγει, έχει εμποδίσει την πραγμάτωση της αληθινής προσωπικότητας στην ορθόδοξη παράδοση. [12]

 Πρόκειται για μια φιλοσοφική στοχαστική προσέγγιση του μυστηρίου της ταυτότητας, βασισμένη στο έργο, που μας προτρέπει να αναζητήσουμε τη δική μας αλήθεια και ταυτότητα. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Ράμφος δεν ακολουθεί πιστά το κείμενο. Έχει να πει πολλά και συναρπαστικά πράγματα για την αξία της αλήθειας στην ποίηση και τη μεταφορά, για την αλήθεια ως αποκάλυψη, «όλα τα πράγματα υπάρχουν ως το προσωπικό, όχι ως αντικειμενική επιβεβαίωσι», αλλά και στην αναζήτηση του Οιδίποδα για ταυτότητα. Η τελική του παρατήρηση αφορά στον τρόπο με τον οποίο ο Οιδίπους προσδίδει ανθρώπινη διάσταση στην τραγωδία.

Το τρίτο βιβλίο που μου ανατέθηκε να μεταφράσω ήταν το «Ὁ Καημὸς τοῦ ἑνός», το οποίο μετέφρασα ως «Yearning for the One».[13] Πρόκειται για ένα αριστούργημα. Σε αντίθεση με νεο-ορθόδοξους στοχαστές όπως ο Χρήστος Γιαννάρας και ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης Ζηζιούλας, ο Ράμφος εξυμνεί την πραγμάτωση του προσώπου ως επίτευξη της ατομικότητας. Θεωρεί πλέον τη παλαμική θεωρία των ενεργειών ως σοβαρό εμπόδιο για την υπέρβαση της συλλογικής ταυτότητας, ένα εμπόδιο (δεδομένου ότι η παλαμική θεολογία είναι θεμελιωμένη στην Ορθοδοξία) που έχει αποτρέψει τους Έλληνες ως έθνος να ωριμάσουν. Το βιβλίο ξεκινά με ένα κεφάλαιο με τίτλο «Εις Αναζήτησιν του προσώπου» και προχωρά σε μια λεπτομερή μελέτη σημαντικών βυζαντινών κειμένων που απεικονίζουν τους  «Σταθμούς του ελληνικού εξατομισμού» (ή, μάλλον, τα στάδια της αποτυχίας στην επίτευξη του εξατομισμού), καταλήγοντας τελικά σε μια εις βάθος ανάλυση της σχέσης μεταξύ συλλογικής ταυτότητας και ατομικότητας.

Το προσωπο δεν είναι απλώς μια σχέση – ένα «εγώ» σε σχέση με ένα άλλο «εγώ» – αλλά έχει ως επίκεντρο την ατομικότητα. Επιπλέον, η ελληνική κοινωνία αλλάζει πλέον, τείνει όλο και περισσότερο «προς την εξατομίκευσι του ανθρώπου της». Αυτό εγείρει σημαντικά ερωτήματα για το μέλλον: «ποια είναι η θέσι της συλλογικής ταυτότητος στην σημερινή κοινωνία, όπου ο ηθικός δεσμός των ατόμων τείνει ν’ αντικατασταθή από την κρατική ή την διακρατική ενότητα, βασιζόμενη με την σειρά της σε θεσμικές λειτουργίες και σε αίσθημα εθνικής ευθύνης;»[14] Στην Ευρωπαϊκή Ένωση σήμερα, αυτά είναι ζητήματα ζωτικής σημασίας.

Με τον θάνατο του Στέλιου Ράμφου τον Αύγουστο του τρέχοντος έτους (2026), είμαστε πλέον σε θέση να αρχίσουμε να αποτιμάμε το συγγραφικό του έργο. Καθώς όλο και περισσότερα από τα βιβλία του γίνονται διαθέσιμα σε μετάφραση, ελπίζω ότι αυτός ο βαθύς και πρωτότυπος στοχαστής θα αναγνωριστεί ως μια προσωπικότητα με σημασία που ξεπερνά τα όρια της Ελλάδας. Στη σημερινή παγκοσμιοποιημένη κοινωνία μας, έχει πολλά να μας διδάξει σχετικά με την οδυνηρή πραγματικότητα του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος.

[1] Τα τρία βιβλία που έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά (όλα μεταφρασμένα από τον Norman Russell) είναι οι Πελεκάνοι ερημικοί. Ξενάγησι στον Γεροντικόν (σε μετάφραση Like a Pelican in the Wilderness: Reflections on the Sayings of the Desert Fathers, Brookline, Massachusetts: Holy Cross Orthodox Press, 2000), Το αίνιγμα και η μοίρα. Ποιητική Τέχνη στον Οιδίποδα Τύραννον (σε μετάφραση Fate and Ambiguity in Oedipus the King, Boston, Massachusetts: Somerset Hall Press 2006), και Ο Καημός του Ενός. Κεφάλαια της Ψυχικής Ιστορίας των Ελλήνων (σε μετάφραση Yearning for the One: Chapters in the Inner Life of the Greeks (Brookline, Massachusetts: Holy Cross Orthodox Press, 2011). Το έργο που μεταφράστηκε στα ιταλικά είναι το σχετικό με τον Προσωκρατικό φιλόσοφο Ηράκλειτο: La musica di Eraclito (Milan: Edizioni ET, 2000).  Πολύ πρόσφατα έχει προστεθεί άλλος ένας τίτλος, το Καλλίπολις Ψυχή. Ανάγνωσι της Πολιτείας του Πλάτωνος, μεταφρασμένος στα αγγλικά, σε μετάφραση του John Raffan ως The Kallipolis Soul: A Reading of Plato’s Republic (Athens: Armos publications, 2026).

[2] Η επισήμανση αυτή ανήκει στον Σωτήριο Μητραλέξη, “A Luscious Anarchism in All of This”: Revisiting the 1980s and 1990s Greek “Neo-Orthodox” Current of Ideas’, Journal of Modern Greek Studies 37/2 (2019), 295–326, τελευταία πρόσβαση  (17/09/2026): https://rprt.northwestern.edu/documents/research-scholar-articles/mitralexis-article-2.pdf.

[3] Ο Σταύρος Γιαγκάζογλου έχει μιλήσει γι’ αυτή τη μεταστροφή του Ράμφου κατά  την περίοδο αυτή: Ὁ ἅγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς καὶ ἡ νεώτερη δυτικὴ θεολογία, Θεολογία 83/3 (2012), 23–53. Ο Μητραλέξης, ‘“A Luscious Anarchism”’, βλέπει επίσης το έτος 1996 ως το θεμελιώδες σημείο καμπής στην εξέλιξη της σκέψης του Ράμφου.

[4] Ο τίτλος παραπέμπει στον Ψαλμό 101:7: «ὡμοιώθην πελεκᾶνι ἐρημικῷ, ἐγενήθην ὡσεὶ νυκτικόραξ ἐν οἰκοπέδῳ».

[5] Aaron Taylor, στο ιστολόγιο Logismos 18 January 2009.

[6] Είναι ενδεικτικό της αγγλοαμερικανικής προσέγγισης το γεγονός ότι η μελέτη των Πατέρων της Ερήμου έχει εξελιχθεί σε κλάδο των σπουδών της Ύστερης Αρχαιότητας.

[7] Ramfos, Like a Pelican, 165 (μτφρ. του επιμελητή).

[8] Ramfos, Like a Pelican, 245 (μτφρ. του επιμελητή).

[9] Πελεκάνοι Ερημικοί, 482.

[10] Ramfos, Fate and Ambiguity, 35 (μτφρ του επιμελητή).

[11] Ramfos, Fate and Ambiguity, 183 (μτφ. του επιμελητή).

[12] Για μια πιο αναλυτική συζήτηση, βλ. Norman Russell, Gregory Palamas and the Making of Palamism in the Modern Age (Oxford: Oxford University Press, 2019), 219–220.

[13] Για λεπτομέρειες σχετικά με τη δημοσίευση, βλ. σημείωση 1.

[14] Ράμφου, Ο Καημός του Ενός, 378.